KATAJEW Walentin Pietrowicz, ur. 16 (28) I 1897 Odessa, zm. 12 IV 1986 Moskwa, prozaik, dramaturg, poeta. Urodził się w rodzinie nauczycielskiej. W 1915 poszedł jako ochotnik na front, w czasie rewolucji walczył w Armii Czerwonej. Po demobilizacji był propagandzistą w agencji ROSTA (w Odessie) i Jug ROSTA (w Charkowie). W 1922 przeniósł się do Moskwy i nawiązał współpracę z gazetami i pismami satyrycznymi, m.in. "Gudok" i "Smie-chacz". Nie należał do żadnego ugrupowania literackiego, jako pisarz bezpartyjny zaliczany był do tzw. poputczyków. Debiutował w wieku gimnazjalnym, od 1910 publikował w pismach odeskich wiersze, a od 1912 opowiadania. Jego warsztat pisarski kształtował się pod wpływem dokonań realistów oraz modernistów. Literacki dorobek K z lat 20. jest różnorodny gatunkowo i tematycznie. Są w nim utwory charakteryzujące się dążeniem do analizy wycinka rzeczywistości w konwencji prawdopodobieństwa, jak np. opowiadania: Zołotoje piero (1920, Złote pióro), Otiec (1925, Ojciec), Rodion Żuków (1925, Rodion Żuków); inną ważną linię tworzą utwory humorystyczno-satyryczne, w tym dziesiątki prozatorskich i wierszowanych felietonów, liczne opowiadania, m.in. Noży (1926, Noże), Wieszczi (1928, Rzeczy), opowieść Defraudanci (Rastratcziki, 1926), komedia Kwadratura koła (Kwadratura kruga, 1928), w których krytykował kapitalizm, pozostałości przedre-wolucyjnego świata, przywary ludzkich charakterów, nieprawidłowości w funkcjonowaniu socjalistycznych instytucji. Charakterystyczna dla literatury roś. tego okresu romantyka przejawiła się w twórczości K. w opowiadaniach baśniowo-fantastycz-nych oraz w powieściach fantastyczno-awanturniczych, m.in. Fatalna omyłka (Ostrów Erendorf, 1924) i Powielitiel żeleza (1925, Władca żelaza), a także w opowiadaniach niesamowitych: Żeleznoje kolco (1924, Żelazny pierścień), Sir Henry i czart (Ser Gienry i czort, 1924). W 1932 K. wydał powieść produkcyjną Czasie, naprzód! (Wriemia, wpieriod!), poświęconą budowniczym Magnitogorska. Zastosował w tym utworze technikę montażu różnorodnych elementów wypowiedzi i przeniósł na teren prozy rozwiązania wypracowane przez poezję futurystyczną. Od połowy lat 30. do połowy lat 60. K., pisał utwory, w których świat przedstawiony był jednoznacznie zhierarchizowany i uproszczony. Wielką popularność przyniosła
mu powieść dla młodzieży Samotny biały żagiel (Bielejetparus odinokij, 1936), która zapoczątkowała tetralogię Wolny Czornogo Moria (Fale Morza Czarnego), poświęconą tematyce rewolucyjno-patriotycznej i zawierającą elementy autobiograficzne. Pozostałe części to: Chutor w stepie (Chutorok w stiepi, 1956), Za władzę Rad (Za wtast' Sowietów, 1948, późniejszy tytuł Katakomby - 1961, Katakumby), Zimowy wiatr (Zimrtij wietier, 1961). Podczas II wojny światowej K był korespondentem wojennym. Napisał szereg opowiadań o wojnie, np. Trietij tank (1942, Trzeci czołg), Otcze nasz (1946, Ojcze nasz) oraz popularną opowieść dla młodzieży Syn pułku (Syn półka, 1945). Od 1964 datuje się powtórny debiut K pod znakiem "mowizmu", który to termin oznacza pisanie celowo prowokacyjne w stosunku do obowiązujących w lit. radzieckiej wzorców. W swojej autotematycznej prozie tego okresu K. dążył do zsyntetyzowania osiągnięć realizmu z osiągnięciami światowej sztuki awangardowej, przenosił w obręb prozy zasady obrazowania poetyckiego i malarskiego, stosował różne warianty narracji asocjacyjnej, wstawki publicystyczne, collage. Pisarz zastanawiał się nad intelektualną i psychiczną kondycją współczesnego człowieka, nad możliwościami poznania i samowyrażenia w sztuce. W powieściach Rozbite życie (Rozbitaja żyzń, iii wołszebnyj róg Oberona, 1972), Cmentarz w Skulanach (Skułanskoje kładbiszcze, 1975) oraz Romans młodzieńczy (Junoszeskij roman mojego starogo druga Saszy Pszołkina, rasskazannyj im sarnim, 1982) bada związki teraźniejszości z przeszłością i mechanizmy funkcjonowania pamięci. Odrębną grupę stanowią powieści poświęcone penetracji podświadomości i jej związków z rzeczywistością historyczną, stylizowane na mechaniczny zapis śnionych wizji: Święta studnia (Swiatoj kołodiec, 1967), Już napisany został Werter (Uże napisan Werter, 1980), Spiaszczij (1985, Śpiący). Z kolei powieści Trawa zapomnienia (Trawa zabwienija, 1967) \ Z diamentów wieniec (Ałmaznyj mój wieniec, 1978) poświęcił K. wspomnieniom o wybitnych roś. pisarzach XX w.
